Məsələnin kökünə enərkən texnologiyanın Ermənistana necə çatması məsələsi ən vacib suallardan birini təşkil edir. Beynəlxalq mənbələr və hərbi ekspertlər bu barədə bir neçə versiya irəli sürsələr də, ən güclü və ən çox dəstəklənən versiya Hindistan kanalı ilə texnoloji biliyin ötürülməsidir. Məlum olduğu kimi, Hindistan İsrailin müdafiə sənayesinin ən böyük müştərilərindən biridir və 2020-2024-cü illər arasında İsrailin ümumi müdafiə ixracatının təxminən 34 faizi Hindistanın payına düşüb ki, bu da təqribən 20,5 milyard dollarlıq həcmə bərabərdir. Baş nazir Narendra Modinin “Hindistanda istehsal et” siyasəti xarici şirkətlərdən istehsal xətlərini və texnoloji bilikləri Hindistana ötürməyi tələb edir. Bu çərçivədə İsrailin “Harop” texnologiyası da Hindistanda yerliləşdirilib və Hindistan bu texnologiyanı mənimsəyib. Hindistanın son illərdə Ermənistanla hərbi-texniki əməkdaşlığının sürətlə inkişaf etdiyini nəzərə alsaq, texnoloji biliyin bu kanal vasitəsilə Ermənistana axması heç də təəccüblü deyil. Keçən həftə Yeni Dehlidən gələn nümayəndə heyətinin yeni PUA-ya baxış keçirməsi bu əlaqəni daha da aydın şəkildə ortaya qoyur. Hindistanın İsraildən aldığı texnologiyanı üçüncü ölkələrə ötürməsi İsrailin nəzarət mexanizmlərinin zəifliyini göstərir, lakin burada əsas məsuliyyətin texnologiyanı qəsdən və ya dolayı yolla ötürən tərəfə, yəni Hindistana aid olduğu aydındır.
İkinci versiya olan əks mühəndislik yanaşması da tam istisna edilə bilməz. Ermənistan tərəfi rəsmi şəkildə 2020-ci il müharibəsi zamanı Ermənistan ərazisinə və ya nəzarət altındakı bölgələrə düşən, lakin partlamayan Azərbaycana məxsus PUA-ları, o cümlədən “Harop” nümunələrini tədqiq etdiklərini etiraf edib. “Davaro” şirkətinin rəhbərliyi müsahibələrində ələ keçirilən İsrail istehsalı cihazların mühəndislər tərəfindən sökülərək araşdırıldığını, aerodinamik quruluşun və bəzi mexaniki detalların bu yolla öyrənildiyini açıq şəkildə bildirib. Lakin əks mühəndislik yolu ilə cihazın yalnız xarici görünüşünü və mexaniki quruluşunu kopyalamaq mümkündür, daxili sistemləri, proqram təminatını və sensor texnologiyalarını bu üsulla tam şəkildə bərpa etmək olduqca çətindir. Məhz buna görə Hindistan kanalı ilə texnoloji biliyin ötürülməsi versiyası daha inandırıcı görünür, çünki “Dragonfly 3”ün yaradılması üçün yalnız xarici görünüşün deyil, həm də uçuş idarəetmə sistemlərinin, naviqasiya həllərinin və hədəf aşkarlama mexanizmlərinin müəyyən səviyyədə mənimsənilməsi lazım idi.
Bu nöqtədə “Harop” ilə “Dragonfly 3” arasında ətraflı müqayisəyə keçmək lazımdır, çünki bu müqayisə Ermənistanın əslində nəyə sahib olduğunu və sahib olduğu bu sistemin Azərbaycan üçün hansı səviyyədə təhdid yaratdığını anlamaq baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Uçuş müddəti baxımından fərq son dərəcə böyükdür. Orijinal “Harop” havada 6-9 saat qala bilir ki, bu da ona geniş ərazini uzun müddət nəzarətdə saxlamaq, hədəfi səbirlə gözləmək və ən münasib anda zərbə endirmək imkanı verir. “Dragonfly 3” isə cəmi 1 saat havada qala bilir. Bu, doqquz dəfəyə yaxın fərq deməkdir və praktiki müstəvidə bu o deməkdir ki, “Dragonfly 3” “gəzən sursat” konsepsiyasının əsas üstünlüyündən (uzun müddət hədəf axtarışı qabiliyyətindən) demək olar ki, məhrumdur. Bir saatlıq uçuş müddəti ilə bu cihaz daha çox əvvəlcədən müəyyən edilmiş hədəfə yönəldilən klassik kamikadze PUA-sı funksiyasını yerinə yetirir, “Harop”un təmin etdiyi strateji çeviklikdən uzaqdır.
Mənzil göstəricilərində də ciddi uçurum mövcuddur. “Harop” peyk rabitəsi vasitəsilə 1000 kilometrə qədər, radio dalğaları ilə isə 200 kilometr məsafədə fəaliyyət göstərə bilir. “Dragonfly 3”ün maksimal fəaliyyət məsafəsi isə cəmi 120 kilometrdir. “Harop”un peyk rabitəsi ilə 1000 kilometrlik mənzili ona strateji dərinliyə zərbə endirmə qabiliyyəti verir, “Dragonfly 3” isə yalnız taktiki səviyyədə, nisbətən yaxın məsafələrdə istifadə oluna bilər. Bu fərq döyüş meydanında əməliyyat planlamasını kökündən dəyişdirir, “Harop” strateji silah kateqoriyasına daxildirsə, “Dragonfly 3” ən yaxşı halda taktiki vasitə sayıla bilər.
Sürət parametrində də “Harop”un üstünlüyü danılmazdır. “Harop” maksimal 225 düyün, yəni təxminən 417 kilometr/saat sürətə çata bilir ki, bu da hədəfin HHM sistemləri tərəfindən vurulma ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. “Dragonfly 3”ün sürəti isə 126 kilometr/saatdır, bu, “Harop”un sürətinin təxminən üçdə birinə bərabərdir. Aşağı sürətdə olan PUA müasir HHM sistemləri, radioelektron mübarizə vasitələri və hətta sadə atıcı silahlar üçün daha asan hədəfə çevirir.
Döyüş yükü baxımından da fərq dramatikdir. “Harop” 23 kiloqramlıq döyüş başlığı daşıyır ki, bu da ona zirehli texnikanı, raket komplekslərini, radar stansiyalarını və digər yüksək dəyərli hədəfləri məhv etmə qabiliyyəti verir. “Dragonfly 3”ün döyüş yükü isə cəmi 5 kiloqramdır, bu, “Harop”un daşıdığı partlayıcının beşdə birindən azdır. 5 kiloqramlıq döyüş başlığı ilə ciddi zirehli hədəfləri və ya möhkəmləndirilmiş mövqeləri məhv etmək olduqca çətindir. Bu yük daha çox yüngül nəqliyyat vasitələrinə, açıq mövqelərdəki şəxsi heyətə və ya qorunmamış infrastruktura qarşı effektiv ola bilər.
Sensor və hədəf aşkarlama sistemlərindəki fərq isə bəlkə də ən kritik məqamdır. Orijinal “Harop” həm optik, həm də radioelektron sensorlarla, radar dalğalarını aşkarlayan xüsusi başlıqla təchiz olunub. Bu, ona radar stansiyalarını müstəqil şəkildə aşkar edərək məhv etmək, yəni hava hücumundan müdafiənin “gözlərini kor etmək” qabiliyyəti verir. “Dragonfly 3”də isə əsasən sadə kamera sistemi, birinci şəxs görünüşü tipli və ya stabilizə edilmiş mülki kamera istifadə olunur. Bu, cihazı radioelektron mübarizə vasitələrinə qarşı son dərəcə həssas edir. Müasir radioelektron mübarizə sistemləri belə sadə idarəetmə kanallarını asanlıqla poza, siqnalı kəsə və ya cihazı yolundan sapdıra bilər. “Harop”un mürəkkəb sensorları və şifrələnmiş rabitə kanalları isə onu bu cür təhdidlərə qarşı daha davamlı edir.
Çoxfunksiyalılıq baxımından da “Harop” açıq şəkildə üstündür. “Harop” həm kəşfiyyat, həm də hücum missiyaları üçün istifadə oluna bilər, operator hədəfi müşahidə edib zərbə endirməkdən imtina edə, PUA-nı geri qaytara və ya başqa hədəfə yönləndirə bilər. “Dragonfly 3” isə yalnız hücum məqsədli istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur ki, bu da onun əməliyyat çevikliyini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.
Bütün bu müqayisələr göstərir ki, “Dragonfly 3” texniki göstəriciləri baxımından orijinal “Harop”dan əhəmiyyətli dərəcədə geri qalır. Lakin buna baxmayaraq, bu cihazın Azərbaycanın təhlükəsizliyi kontekstində tamamilə gözardı edilməsi doğru yanaşma olmazdı. Hərbi tarixdə texniki cəhətdən zəif silahların düzgün taktiki tətbiqlə müəyyən nəticələr verdiyi nümunələr az deyil. “Dragonfly 3”ün aşağı istehsal dəyəri onun kütləvi sayda istehsal edilməsi halında “sürü hücumu” konsepsiyası çərçivəsində istifadə potensialını nəzəri olaraq yaradır. Eyni zamanda, 120 kilometrlik mənzil cəbhə xəttinin yaxın dərinliyindəki hədəflərə çatmaq üçün kifayət edə bilər. Bundan əlavə, aşağı texnoloji mürəkkəblik cihazın nisbətən sadə şəraitdə istehsal edilməsinə və saxlanmasına imkan verir.
Lakin bu nəzəri üstünlüklər ciddi praktiki məhdudiyyətlərlə üzləşir. Birincisi və ən əhəmiyyətlisi seriyalı istehsal problemidir. Ermənistanın daxili müdafiə sənayesi komponent təchizatı baxımından xarici bazarlardan, xüsusən mülki bazarlardan asılıdır. Optik sistemlər, mühərriklər və rabitə modulları kənarda istehsal olunur və bu komponentlərin stabil təchizatı olmadan kütləvi istehsal mümkün deyil. Hətta Hindistanın təchiz etdiyi bəzi PUA-larda Çin komponentlərinin aşkarlanması səbəbindən layihələrin dayandırılması “Davaro”nun təchizat zəncirinə də mənfi təsir göstərib. Bu, o deməkdir ki, “Dragonfly 3”ün laboratoriya şəraitində nümayiş etdirilməsi ilə döyüş meydanında kütləvi şəkildə istifadə edilməsi arasında böyük uçurum var.
İkincisi, Azərbaycanın müasir HHM sistemləri “Dragonfly 3” kimi aşağı sürətli və sadə avionikaya malik hədəfləri aşkarlamaq və məhv etmək üçün kifayət qədər effektivdir. Azərbaycanın son illərdə radioelektron mübarizə qabiliyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdiyi nəzərə alınsa, sadə kamera sisteminə və şifrələnməmiş rabitə kanallarına malik PUA-ların döyüş effektivliyi ciddi sual altındadır.
Üçüncüsü, Ermənistanın iqtisadi vəziyyəti uzunmüddətli və genişmiqyaslı PUA proqramının maliyyələşdirilməsini çətinləşdirir. Müqayisə üçün, Azərbaycan “USH Group” və “Beretta” əməkdaşlığında gördüyümüz kimi öz müdafiə sənayesini ixracata yönəldərək əlavə gəlir mənbələri yaradır, halbuki Ermənistan əsasən idxaldan asılı vəziyyətdə qalmağa davam edir.
Geosiyasi kontekstdə bu hadisənin İsrail-Azərbaycan münasibətlərinə təsiri məsələsi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. “The Jerusalem Post” qəzetinin yazdığı kimi, regional ekspertlər və rəsmilər “Globes”in məqaləsindəki anonim mənbənin etibarlılığını sual altına qoyur və xəbərdarlıq edirlər ki, bu cür nəşrlər İsrailin ən mühüm strateji tərəfdaşlıqlarından birini – Azərbaycanla münasibətlərini zəiflətmək istəyən qüvvələrin maraqlarına xidmət edə bilər. İsrailin bu texnologiyanı qəsdən Ermənistana ötürmədiyi aydındır, texnoloji sızma Hindistan kanalı vasitəsilə, “Hindistanda istehsal et” proqramının gözlənilməz nəticəsi kimi baş verib. Bu, İsrailin texnoloji ixrac nəzarəti mexanizmlərinin mükəmməl olmadığını göstərsə də, qəsdən atılmış addım kimi qiymətləndirilməməlidir. Azərbaycan-İsrail strateji tərəfdaşlığı hər iki tərəf üçün son dərəcə dəyərli olan çoxşaxəli münasibətlər sisteminə əsaslanır və bu cür epizodik hadisələrin sözügedən tərəfdaşlığı sarsıtması ehtimalı aşağıdır.
Sonda qeyd edək ki, “Dragonfly 3” Ermənistanın müdafiə sənayesində müəyyən irəliləyişin göstəricisi olsa da, bu irəliləyişin həqiqi miqyasını şişirtməmək lazımdır. Texniki parametrlər açıq şəkildə göstərir ki, bu cihaz orijinal “Harop”un solğun kölgəsidir, sürəti üç dəfə az, uçuş müddəti doqquz dəfə qısa, döyüş yükü beş dəfə aşağı, mənzili isə əhəmiyyətli dərəcədə məhduddur. Sensor sistemlərinin primitivliyi onu müasir radioelektron mübarizə vasitələri qarşısında olduqca zəif edir. Seriyalı istehsal problemləri, təchizat zəncirinin kövrəkliyi və Ermənistanın məhdud iqtisadi resursları bu silahın yaxın gələcəkdə ciddi strateji təhdidə çevrilməsini çətinləşdirir. Bununla belə, Azərbaycan düşmənin hər hansı bir hərbi-texnoloji addımını diqqətlə izləməli, öz hava hücumundan müdafiəsini və radioelektron mübarizə qabiliyyətlərini daim təkmilləşdirməli və müdafiə sənayesinin inkişafını davam etdirməlidir. Azərbaycan şirkətlərinin “Beretta” kimi şirkətlərlə əməkdaşlıq qurması fonunda Ermənistanın xarici texnologiyaların kopyalanmasına əsaslanan yanaşması arasındakı fərq çox şeyi ifadə edir, birincisi müstəqil texnoloji inkişafın, ikincisi isə asılılığın göstəricisidir. Azərbaycanın strateji üstünlüyü yalnız ayrı-ayrı silah sistemlərində deyil, bütövlükdə müdafiə ekosisteminin keyfiyyətində, kadr potensialında, iqtisadi gücdə və beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkəsində təcəssüm olunur.
Firuz Bağırov
Ordu.az
